Прапаноўваем прагуляцца па беларускіх мясцінах разам са славутым фотамайстрам Янам Булгакам (1876–1960), ураджэнцам Навагрудчыны. Гэта шанц убачыць і папулярныя сёння турыстычныя аб’екты, і ўнікальныя незахаваныя пабудовы такімі, якімі яны выглядалі амаль стагоддзе таму. Выдатна выкананыя пейзажныя і панарамныя чорна-белыя кампазіцыі фотамайстра «ажывілі» і расфарбавалі пры дапамозе нейрасетак. Паглядзіце, што атрымалася.
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/d2b5ca33bd970f64.png)
Па здымках і фотаальбомах Яна Булгака можна вывучаць Беларусь — ад папулярных сёння ў наведвальнікаў Навагрудка, Міра, Нясвіжа да не менш прывабных гарадоў Палесся ці Нарачанскага краю.
Мабыць, найлепшая (і ў нейкім сэнсе — выніковая) работа жыцця фотамайстра — серыя «Літва ў фотаздымках Яна Булгака» амаль цалкам выкананая на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Фотаматэрыялаў набралася ажно на шэсць тамоў. У «Віленскім штогодніку», «Ілюстраваным штогодніку», у часопісе «Варшаўскі фатограф» было надрукавана 270 здымкаў.
Пачнем наш маршрут з найбольш папулярных турыстычных лакацый.
Мірскі замак
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/ea1e6c92282d4cc1-798x1024.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/c0881158a1e57953-826x1024.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/da47d9f1ed96666f-1024x688.png)
Дарэчы, Ян Булгак быў не толькі таленавітым фатографам, ён меў і добры літаратурны талент. Чаго толькі каштуе аўтарскі тэкст пра Мір і Мірскі замак, які ў перакладзе з польскай Валерыя Вядрэнкі быў у свой час размешчаны ў часопісе «Мастацтва» (2010, № 3). Вось толькі невялічкі фрагмент «Перад намі — мястэчка Мір, а гэта значыць — маса бярвення, цэглы, дахаў, габрэяў і балотаў. І над гэтай звалкай гніючага дрэва паступова вырастае замак, што задуменна падпірае неба пяццю стройнымі вежамі — відовішча дзіўнае для навакольнага пейзажу, шэрага і пустога. Нібы дух Сярэднявечча, ператвораны ў камень, ён раптам узнік сярод колавароту сучаснага свету ўражлівым відовішчам. Нібы рыцар у сталёвых латах апынуўся ў цэнтры бясколернага і гаманлівага кірмашовага балагана і задуменна застыў, кантрастуючы сваёй моцай з навакольнай недарэчнай мітуснёй».
Нясвіж і Нясвіжскі палац Радзівілаў
Як і сённяшнія фотамайстры, Ян Булгак аддаў шмат увагі знакамітаму гораду, дарагой пярліне ў каралях Радзівілаўскіх уладанняў. Давайце паглядзім на некалькі здымкаў, што перадаюць дух мястэчка і былы магнацкі шык.
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/db9e23cf6c4a1526-659x1024.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/9dde76cfe31a4533-758x1024.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/c19bdf4a193b38fb-745x1024.png)
Навагрудак і Навагрудчына
Зразумела, фатограф ніяк не мог абмінуць сваю родную Навагрудчыну — Ян Булгак нарадзіўся ў ваколіцах Асташына.
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/f2fa5ca509d32e6c-1024x689.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/b61b1b9e2f60bc4b-778x1024.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/377a60cfa055ed8b-774x1024.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/bfe103955249b5f8-1024x888.png)
Міншчына Булгака
Сям’я Булгака пражывала ў сядзібе Пярэсека (цяпер — у Міханавіцкім сельсавеце Мінскага раёна) з 1901 па 1917 гг. І фотамайстра не мог не зафіксаваць хараство гэтых мясцін.
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/a78b0865aecf52bd-819x1024.png)
Верагодна, сядзібны дом у Пярэсецы пабудаваны ў другой палове ХІХ ст. З боку ўезднай часткі аднапавярховую пабудову сядзібы са сціпла прафіліяванымі вокнамі падкрэсліваў порцік з трыма востраканцовымі аркадамі і прыгожая алея. Дом меў прыгожы чарапічны вальмавы дах. Будынак не захаваўся, а на месцы старых сядзібных дрэў выраслі новыя, але трасу ўздоўж уязной дарогі ў сядзібу можна прасачыць — алея складалася як-бы з трох частак (па відах дрэў): грабы; клёны; ліпы, а сядзібны дом абкружалі бярозы.
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/661cb2eb652823f9.png)
Палацава-паркавы комплекс Чапскіх, прадстаўнікі якіх у канцы ХІХ — пачатку ХХ стст. адыгралі значную ролю ў мадэрнізацыі і «урбанізацыі» губернскага Мінска, таксама не пазбег аб’ектыва фотакамеры майстра.
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/ba3a8e4fbfcfe4b4-1024x474.png)
Русінавічы на Міншчыне, сядзіба Уніхоўскіх з Навагрудчыны — адзін з прыкладаў захаванасці «панскай спадчыны» за савецкім часам. Януш, перадапошні ўладальнік маёнтка, парадніўшыся з кампазітарам Міхалам Ельскім, быў слынным і зацятым калекцыянерам. Асабліва шыкоўным лічыўся збор зброі і рыштунку. Кажуць, Уніхоўскі пагадзіўся аддаць скрыпку Страдывары з уласнай калекцыі, каб толькі прыдбаць нейкі даспех эпохі Максіміліяна!
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/86ad41c57a5b44fe-1024x671.png)
Па краявіды Палесся
Не магло вока фотамастака не зачапіцца за непаўторнае, а часам і першабытнае хараство палескіх абшараў, не змог пакінуць Ян Булгак па-за ўвагай і палескую пярліну — горад Пінск.
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/7fe79739502a7bc9-1024x713.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/8a3062fe6bf089bc-750x1024.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/b82bafeccbefa309-781x1024.png)
Замілаваны хараством мястэчак
Бадай што ніхто ні да Яна Булгака, ні нават пасля яго не змог так пранікнёна і проста, і ў той жа час — так па-мастацку ўзвышана і душэўна адлюстраваць жыццё, побыт і лёс «тутэйшых» невялічкіх гарадкоў і мястэчак — гэтай незабыўнай атмасферы ўжо не адчуць і не заўважыць у большасці «аграгарадкоў», «пасёлкаў гарадскога тыпу» і раённых цэнтрах. Вось для прыкладу некалькі цудоўных, «цёплых і лямпавых» работ фотамайстры, якія аніяк не сапсавалі сучасныя тэхналогіі.
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/0ab12441ac73bc05-717x1024.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/79be6fbed243a420-1024x748.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/b9c9db1f8f5943f1-726x1024.png)
Майстар перадачы фактуры
Дрэва і цэгла… Ну, а там, дзе магчыма — каменне… Здаецца, Ян Булгак меў талент зазіраць праз вочка аб’ектыва ў «прыроду рэчаў» — настолькі тонка, амаль фізічна адчувальна ён мог перадаць фактуру, будаўнічы матэрыял сфатаграфаванага архітэктурнага аб’екта. Адкаларызаваныя здымкі, здаецца, толькі падкрэсліваюць магутнасць гэтага фотаталенту: падобна, яшчэ імгненне, і вось ужо не вокам, а далонню адчуеш шурпатасць і чырвань цаглянай кладкі, моц каменных старадаўніх падмуркаў, гладкасць старанна пагабляванай ліпавай дошкі…
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/49b880f5f549b832-1024x950.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/54680a1f745bbfcf-1024x726.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/1d82189e3dcf4102-757x1024.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/105637db5585842b-1024x750.png)
Зачараваны прыродаю
Яну Булгаку ўдаваліся не толькі вяскова-местачковыя ці урбаністычныя пейзажы. Сапраўдны майстра — майстра ў любым жанры. Асабліва, калі ў вочка камеры трапляюць душэўныя, шчымлівыя, натхняльныя краявіды роднага краю.
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/29f29de91b1d711c-715x1024.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/a9df9e0094854295-740x1024.png)
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/7d3e4cb2905ec854.png)
Захавальнік знішчанай спадчыны
Так, Яну Булгаку выпаў лёс стаць своеасаблівым захавальнікам «панскай» спадчыны, непатрэбнай прышлым на нашыя землі бальшавікам. Падобна Напалеону Ордзе, толькі з фотакамерай замест паперы і алоўка, Булгак упарта занатоўваў усю тую спадчынную веліч і прыгажосць, што яшчэ заставалася цэлай на пакутлівай зямлі Літвы-Беларусі — сядзібы і паркі, маёнткі і гасцінцы, храмы і прыроду… Дзякуючы сваёй неўтаймаванасці і вялікай любові да Радзімы Булгак пакінуў нам вельмі каштоўныя артэфакты. Часам — проста ўнікальны матэрыял, адзіная выяўленчая крыніца…
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/83dc14009150c7e6-718x1024.png)
Сапегі праз шлюб з Палубінскімі ад канца XVII ст. валодалі маёнткам на Зэльвеншчыне. У сядзібных будынках захоўваўся архіў Сапегаў, бібліятэка, калекцыйныя зборы жывапісу і скульптуры. Праз удзел у паўстанні 1861 г. яго ўладальніка, Яўстаха-Каэтана, маёнтак быў канфіскаваны і адданы ў рукі расійскіх чыноўнікаў, якія адразу заняліся разрабаваннем унікальных калекцый і збораў — лічбы вывезеных каштоўнасцей складаюць тамы вопісаў і тысячы найменняў. Палац перажыў Першую сусветную і бальшавісцка-польскую войны, але прыйшоў у моцны заняпад — настолькі моцны, што ўжо да пачатку наступнай вайны ад муроў і падмуркаў амаль нічога не засталося.
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/51ef6f8cd6769d40-782x1024.png)
Сядзібны дом праіснаваў да Другой сусветнай вайны. Асноўную частку складаў драўляны аднапавярховы будынак з двума сіметрычнымі ганкамі. У сярэдзіне ХІХ ст. адзін з уладальнікаў кінуўся было перабудоўваць сядзібу, але справа далей новага флігелю не пайшла. У адным з пакояў падчас паўстання 1861 г. хаваўся Рамуальд Траўгут, так што гэтае памяшканне стала называцца «траўгутавым».
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/860b1f8f119c86f3-687x1024.png)
І хаця часам, ведаючы будучы лёс аб’ектаў (ды й краіны) на здымках, немагчыма разглядаць работы Яна Булгака без скрухі і адчаю, аднак вялікі талент фотамайстра пакідае і ў душы штосьці незаўважна-светлае, аптымістычнае, матывацыйнае… А што гэта за адчуванне і на які шлях яно выводзіць — хай кожны сфармулюе сабе сам…
![](https://zbsb.info/wp-content/uploads/2023/01/73442ee2fc40f4b0-692x1024.png)
Усе фота ўзятыя з адкрытых інтэрнэт-крыніц, лічбавая апрацоўка праведзена пры дапамозе даступных анлайн-сэрвісаў, у тым ліку рэсурсу myheritage.com.