7 кастрычніка ў італьянскім горадзе Бары ў Швабскім замку адкрылі бронзавы барэльеф, прысвечаны Боне Сфорцы. Яго аўтар — літоўскі скульптар Ёнас Генцавічус. Выбар месца невыпадковы. Менавіта ў Бары прайшлі дзяцінства і юнацтва жанчыны, якой наканавана было стаць адной з самых уплывовых каралеў у гісторыі Вялікага Княства Літоўскага і Польскага каралеўства.
Усталяванне памятнага барэльефа адбылося па ініцыятыве прэзідэнта Літвы Гітанаса Наўседы ў супрацоўніцтве з Пасольствам Літоўскай Рэспублікі ў Італіі, Палацам вялікіх князёў літоўскіх у Вільні і Швабскім замкам у Бары. Падчас мерапрыемства таксама падпісана дамова аб супрацоўніцтве паміж музеямі дзвюх краін.
Легендарная каралева
Бона Сфорца — постаць, вакол якой за стагоддзі назапасілася столькі легендаў, што часам яны амаль цалкам засланяюць рэальнага чалавека. Пра яе пішуць гістарычныя даследаванні і мастацкія кнігі, здымаюць фільмы, а яе імя дагэтуль выклікае цікавасць не толькі ў гісторыкаў, але і ў аматараў мінуўшчыны, асабліва яе найбольш драматычных і пікантных старонак.
Менавіта з Бонай звязваюць змрочныя гісторыі пра атручванне нявестак, маладых каханкаў, нібыта асабісты «гарэм» з афіцэраў і нават ванны з крыві нявінніц. Праўда, надзейных гістарычных сведчанняў, якія маглі б пацвердзіць гэтыя сюжэты, няма. Затое ёсць нешта значна цікавейшае — рэальная біяграфія жанчыны, жыццё якой і без легендаў нагадвае авантурны раман.
Бары — горад дзяцінства і фармавання характару і густу
Бона Сфорца нарадзілася ў лютым 1494 года і была трэцім дзіцем міланскага герцага Джавані Галеаца Сфорцы і Ізабэлы Арагонскай. Яе бацька памёр пры загадкавых абставінах, калі яму было ўсяго 25 гадоў, — за некалькі месяцаў да нараджэння дачкі. Пасля яго смерці Ізабэла разам з дзецьмі была вымушана пакінуць Мілан і перабрацца ў свае ўладанні на поўдні Італіі.
Так Бары стаў горадам дзяцінства Боны і месцам, дзе фармаваліся яе характар і густ. І, магчыма, гэта быў адзін з галоўных падарункаў, які мог зрабіць ёй лёс. Бо Бона Сфорца расла не ў атмасферы застылага сярэднявечнага двара, дзе ўсё падпарадкоўвалася традыцыі, а ў свеце італьянскага Рэнесансу — культуры, якая ставіла ў цэнтр чалавека, веды, здольнасць мысліць, ствараць і пераўтвараць навакольную рэальнасць.
Бона атрымала адукацыю, цалкам адпаведную свайму паходжанню і амбіцыям. Яна вывучала права, геаграфію, лацінскую мову, тэалогію, філасофію і матэматыку. Таму, нават страціўшы значную частку палітычнага ўплыву сваёй сям’і, яна заставалася адной з найбольш адукаваных і прывабных нявест Еўропы.
Паваротны момант
У 1518 годзе яе жыццё зрабіла чарговы круты паварот, калі 18 красавіка Бона выйшла замуж за польскага караля Жыгімонта I Старога. Для яго гэта быў другі шлюб. Каралю ўжо быў 51 год, у той час як ягонай нявесце не так даўно споўнілася толькі 24 гады. Жыгімонт сам быў прыхільнікам рэнесанснай культуры, таму з’яўленне пры польскім двары маладой італьянскай прынцэсы выглядала цалкам заканамерна.
Аднак для маці Боны, Ізабэлы Арагонскай, гэты шлюб меў не толькі сямейнае, але і палітычнае значэнне. Ён адкрываў магчымасць вярнуць сям’і хаця б частку страчанага ўплыву.
Бона прыехала ў Кракаў не адна. Разам з ёй з Італіі адправіліся каля трохсот чалавек — прыдворных, слуг, кухараў, рамеснікаў і іншых людзей, якія павінны былі стварыць вакол каралевы звыклае для яе асяроддзе. Падарожжа заняло каля трох месяцаў, але яго вынікі адчуваліся значна даўжэй. Бо Бона прывезла з сабой не толькі асабістыя рэчы, але таксама і новую культуру.
Пры каралеўскім двары пачалі замацоўвацца новыя кулінарныя і побытавыя звычкі, змянялася культура застолляў, пашыралася выкарыстанне відэльцаў. Італьянскія густы, манеры і эстэтычныя ўяўленні паступова пранікалі ў асяроддзе польскай і літоўскай знаці. У гэтым сэнсе Бону можна назваць своеасаблівай амбасадоркай Рэнесансу. Але значна важнейшым аказаўся іншы яе «імпарт» — палітычны.
Палітычны ўплыў Боны
Бона была прыгожай, адукаванай, энергічнай і вельмі амбітнай жанчынай. Яна не збіралася задавальняцца роляй каралевы, якая толькі ўпрыгожвае двор. Яна хацела ўплываць на рашэнні, кіраваць маёнткамі, кантраляваць фінансы і, галоўнае, вызначаць будучыню дынастыі.
У яе палітычным светапоглядзе не было вялікай сімпатыі да шляхецкіх вольнасцяў. Бона прызвычаілася да іншай Еўропы — той, дзе манарх імкнуўся ўмацоўваць цэнтральную ўладу, а дынастыя была асновай дзяржаўнай стабільнасці. Для польска-літоўскай палітычнай сістэмы, дзе шляхта заўсёды адстойвала права выбіраць манарха і абмяжоўваць яго паўнамоцтвы, такія погляды выглядалі амаль правакацыйна.
Бона хацела іншага. Яна імкнулася стварыць моцную дынастычную дзяржаву, у якой карона перадавалася б ад бацькі да сына, а не паводле выбару знаці. І ў гэтым кірунку ёй удалося зрабіць даволі шмат. Яшчэ ў дзяцінстве яе старэйшы сын Жыгімонт Аўгуст быў абвешчаны вялікім князем літоўскім і каранаваны як будучы польскі ўладар. Такім чынам Бона атрымлівала тое, чаго хацела: гарантыю дынастычнай пераемнасці.
Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў арганізацыі яго першага шлюбу з Елізаветай Габсбург, дачкой імператара Фердынанда I. Аднак менавіта Габсбургі паступова сталі адным з галоўных геапалітычных супернікаў Боны.
Каралева добра арыентавалася ў еўрапейскай палітыцы і таму разумела, што для стрымлівання ўплываў Габсбургаў, трэба шукаць ім розныя супрацьвагі. Таму яна імкнулася ўмацаваць сувязі з Францыяй, і нават разглядала магчымасць больш спакойных адносінаў з Асманскай імперыяй — дзяржавай, якую большасць хрысціянскіх манархаў Еўропы ўспрымала як галоўную знешнюю пагрозу.
У гэтым, відаць, была сапраўдная «палітычная» Бона: прагматычная, здольная да аналізу і разліку, гатовая гуляць на вялікай еўрапейскай дошцы.
Галоўная супярэчнасць Боны
Аднак дзейнасць Боны Сфорцы не абмяжоўвалася толькі дваровай палітыкай. Яна вельмі добра разумела простую рэч: моц дзяржавы пачынаецца з яе гаспадаркі. Таму яна падтрымлівала развіццё гандлю, будаўніцтва дарог і мастоў, асваенне новых земляў, развіццё земляробства і меліярацыі.
Пры ёй у многіх беларускіх гарадах адбываліся прыкметныя змены. Пашыралася рэгулярная планіроўка вуліц, развіваліся рамёствы і гандаль, узводзіліся новыя рэзідэнцыі, удасканальвалася гаспадарчая інфраструктура Гародні, Пінска, Кобрына, Рагачова, Моталя. Разам з эканамічнымі пераўтварэннямі адбываўся і культурны ўздым гэтых гарадоў, а некаторыя сляды гэтай дзейнасці захаваліся і да нашых дзён.
У гэтым уласна і заключаецца адна з галоўных супярэчнасцяў Боны Сфорцы. Яна магла быць вельмі жорсткай у палітыцы, але адначасова займалася рэчамі, вынікі якіх людзі адчувалі ў паўсядзённым жыцці. То бок яна думала не толькі пра ўладу, але і пра грошы, зямлю, гандаль, дарогі, ваду і сельскую гаспадарку. Пры гэтым яе сямейныя амбіцыі былі не меншымі за дзяржаўныя.
Сямейныя амбіцыі і галоўная параза
У шлюбе з Жыгімонтам І Старым Бона нарадзіла шасцёра дзяцей. Чатыры дачкі ў выніку зрабілі вельмі выгадныя дынастычныя шлюбы: Ізабэла стала каралевай Венгрыі, Кацярына — каралевай Швецыі, Соф’я — вялікай герцагіняй Браўншвейг-Вольфенбютэльскай, а Ганна — жонкай будучага ўладара Польшчы і Літвы Стэфана Баторыя.
Калі паглядзець на гэтую сямейную сетку шырэй, становіцца зразумела, чаму Бона магла марыць пра палітычны ўплыў далёка за межамі ўласнай дзяржавы. Але менавіта тут яе і чакала самая вялікая параза. Бо пасля смерці Жыгімонта Старога ў 1548 годзе Жыгімонт Аўгуст стаў ужо паўнавартасным уладаром. І амбітны сын вельмі хутка перастаў быць паслухмяным інструментам у руках сваёй амбітнай маці.
Асабліва вострым канфлікт стаў пасля яго таемнага шлюбу з Барбарай Радзівіл.
Жыгімонт Аўгуст ажаніўся з Барбарай па каханні, насуперак жаданню маці і часткі польскай палітычнай эліты. Для Боны гэты шлюб быў непажаданым адразу па некалькіх прычынах. Яна не хацела ўзмацнення Радзівілаў і не прымала жанчыну, якая магла стаць для яе сына галоўнай палітычнай і асабістай фігурай.
Да таго ж Барбара паходзіла са знатнага літоўскага роду, які імкнуўся да захавання незалежнасці Вялікага Княства Літоўскага, а польскія магнаты лічылі яе паходжанне недастаткова высокім для статусу каралевы. Жыгімонт Аўгуст аднак адмовіўся адступаць і ў 1550 годзе ён насуперак маці і Сейму каранаваў Барбару.
Праз пяць месяцаў новая каралева раптоўна памерла. Менавіта тут і нарадзілася адна з самых вядомых легендаў пра Бону Сфорцу. Яе абвінавацілі ў тым, што яна загадала атруціць нявестку. Пачаліся размовы пра знакамітыя італьянскія яды, якімі труцілі ў той час сваіх апанентаў. З’явілася нават легенда пра атручаны яблык, палову якога нібыта з’ела сама Бона, а другую, атручаную, дала Барбары.
Праўда, гэта не болей чым байка. Бо надзейных доказаў таго, што Бона Сфорца мела дачыненне да смерці Барбары, няма. А сучасныя даследаванні звязваюць заўчасную смерць маладой каралевы найперш з цяжкай хваробай, у тым ліку разглядаецца версія анкалагічнага захворвання. Аднак Жыгімонт Аўгуст у віну маці верыў, таму пасля смерці Барбары паміж маці і сынам пачаліся істотныя рознагалоссі.
Вяртанне ў Бары
У выніку ў 1556 годзе Бона Сфорца вырашыла пакінуць Кракаў і вярнуцца ў сваё роднае герцагства Бары, дзе прайшла яе маладосць. Праўда, ёй спачатку давялося афіцыйна адмовіцца ад усёй маёмасці, якой яна валодала на момант ад’езду ў Італію. Аднак хітрая каралева змагла выехаць з вялікім капіталам, які дазволіў бы ёй абсалютна спакойна і ў поўным камфорце пражыць у Бары рэшту сваіх дзён.
Але амбіцыі не дазвалялі скласці рукі, таму, ужо жывучы ў Італіі, каралева Бона стала крэдыторкай іспанскага караля Філіпа II Габсбурга, які цягам жыцця імкнуўся павялічыць тэрыторыі Іспаніі і зрабіць падуладную яму краіну магутнай. Але гэтыя захады не заўсёды былі прадуманымі і паспяховымі, таму ў выніку Іспанія аказалася ў галечы. Крэдыторы патрабавалі свайго, а іспанскаму каралю не было банальна чым аддаваць пазычаныя яму фінансы. Таму паводле адной з легендаў, ён нібыта падкупіў асабістага лекара Боны, каб той атруціў яе.
Бона Сфорца памерла 19 лістапада 1557 года ў Бары ва ўзросце 63 гадоў.
Пахавалі каралеву Бону вельмі сціпла. Любімы сын так і не дараваў сваёй маці нават пасля яе смерці. Ён стаў апошнім прадстаўніком дынастыі Ягелонаў на троне Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага. Бо нібыта паводле злога року, і трэцяя ягоная жонка, Кацярына Аўстрыйская, родная сястра яго першай жонкі, — таксама не нарадзіла яму дзяцей. Яна цяжка хварэла і вырашыла вярнуцца ў Аўстрыю.
Пазней дачка Боны Сфорцы — Ганна Ягелонка, жонка Стэфана Баторыя, замовіла для маці багатае мармуровае надмагілле. Яно захавалася да нашых дзён у базіліцы Святога Мікалая, якая знаходзіцца ў горадзе Бары.
